gagana
O tagata Ohlone o le Talafatai Tutotonu o Kalefonia ma le Eria o San Francisco Bay sa tautatala i gagana eseese e valu i le taimi o fesootaiga faaSipaniolo: Karkin, Chochenyo, Tamien, Mutsun, Chalon, Rumsien, Awaswas, ma Ramaytush.

Ramaytush (pronoun rah-MY-toosh) o le gagana a i latou na nonofo i le penisula o San Francisco. O vaega toʻaitiiti o nei tagata e faia aʻe i aiga e fesootaʻi i le faaipoipoga atonu na tautatala i gagana eseese o Ramaytush ae semanu e mafai ona latou malamalama i o latou tuaoi. O vaega na tautala Ramaytush e aofia ai:
- le Ssalson o le Vanu o San Andreas
- o Lamchin o San Carlos, ma
- le Yelamu o San Francisco i aso nei.
Misiona ma Faamaumauga o Papatisoga
Ina ua amata ona nofoia le au Sipaniolo i le teritori o Ohlone, o le toatele o tagata moni na o atu pe ave e nonofo i misiona. E le gata o failauga o le gagana Ohlone na iu i misiona. O tagata na fai ma sui o vaega gagana mai itu uma o le Bay Area sa nonofo i Mission San Francisco de Asis (Mission Dolores): Coast Miwok mai itumalo o Marin ma Sonoma i aso nei, Saclan/Bay Miwok mai le mea ua ta'ua nei o Contra Costa County, ma Patwin mai Sonoma. , itumalo o Yolo, ma Solano.
Sa faia e ositaulaga ni faamaumauga ma le faaeteete o tagata na papatisoina i misiona. Talu ai e leai se gagana tusitusi a le Ohlone ma sa le masani ai ositaulaga i gagana a Ohlone, sa latou tusia ai o latou igoa i le gagana—sipela i latou pe a faalogo i ai. E ala i le faitauina o igoa tusia e mafai ona tatou faalogoina ai le leo o la latou gagana.
le Ssalson sa nonofo tagata i le Vanu o San Andreas ma i auvai o le Vaitafe o San Mateo e oo atu i le matafaga. O faamaumauga o papatisoga mai le Mission San Francisco de Asis (Mission Delores) o loo faaalia ai aiga nei o Ssalson Ohlone:
Tausuces (tane), Catc`am (ava), Suicum (tina), Xixs`u (tina o le ava), Quiruasic (tama faaletulafono), Tausuces (tuafafine)
Chuguil poʻo Chuguir (tane/tama), Zapzum poʻo Sapsuim (ava/tina)
Yssam (fafine), Sinuc (tama/tane), Tuyam (tina/ava)
Macha(cl)a (tama tama), Guas`esse (tama/tane), Chigiste (tina/ava), Chuuques (tuagane)
Quizanto (tama/tane), Pasquate (tina/ava)
Humeli (tane), Sanoa (tama)
Kequec`eg po'o Caxec po'o Quequec`eg Nusse (tama), Attiom (ava/tina), Tapius (atali'i), Lassimin (afa'fine), Iait`um (afa'fine)
Lopoch (tane), Jaluntis (tama/tane), Puslam (tina/ava)
Ioe aa (fafine), Tapeisig (tama/tane), Soscote (tina/ava), Ott`oi (Uncle)
le Lamchin Ohlone sa nonofo tagata i le matafaga mai le taimi nei o Belmont i saute i Redwood City:
Lamchines (tane), Taimi`e (tama/tane), Surt`um (tina/ava)
Tuisente (fafine), Gevasign poʻo Guiruassi (tina)
Utta'as (tane), Pacsase po'o Pac-ssasi (tama/tane), Sac`um (tina/ava), Lumeite (tuagane)
le Pulchion Ohlone sa nonofo tagata i saute o Lamchin, i saute o aso nei Redwood City.
Yagm`ogne po'o Yagm`omne (tane), Ttun`ute, Gual`ame (ava), O'onagse (tuagane)
Yelamu Ohlone sa nofo i le mea ua taʻua nei o San Francisco:
Chamis (o le Initia muamua na papatisoina i le Misiona Delores, 24 Iuni 1777), Lilote, Huetlics, Lol-lo, Liquiique, Huitpote, Paszem, Tiscum, Guimete, Guanute, Chambrest, Laynim, Letchentis, Tanam, Atale, Guascam, Cayuco, Tossac, Epessom, Lumeite, Ticrices, Pacssasi, Sacum, Pilmo, Pudiaste, Vilmoxsi, Jasulse, Carues, Tibrem, Cabiote, Yssam, Satchion, Jazim, Taulvo, Cadimi, Priete, Capete, Ruxnu, Hetecse, Arpin, Jaluntis, Puruem, Cunquisse, Cayuco, Aublute, Queyeme, Chiunte, Yaunisesom, Tossac, E Siguam, Guanigsse, Coronon, Tirium, Ruttim, Tasuete, Turuete, Iazim, Yssam, Massea, Yesuam, Siante, Turute, Lacsala, Laluasic, Cauate, Cocuich, Iglelu, Molux, Rasguette, Jutjite, Pasmam, Queyeme, Tossac, Siguam, Tuuxute
Ua na o ni nai vaega ia o le toatele o tagata Amerika moni na papatisoina i Misiona Dolores. O loʻo faʻamoemoe e ala i le toe taʻua o nei igoa o Ohlone, o le a iloa ai e tagata faʻaonaponei lo latou tagata masani ma faʻaaloalogia le manatuaga o tagata muamua o le San Francisco Peninsula.
Fa'aaloalo i Tu ma Aganu'u ma Gagana
Ina ua maua e Mekisiko le puleaina o Kalefonia ma ua faataapeina misiona, sa taumafai nisi o Ohlone e toe foi i o latou olaga masani. O isi na fausia ni nuu fou ma tagata mai isi aganuu ma gagana sa latou nonofo faatasi i misiona. E toatele na o atu e galulue i lafumanu Mekisiko, lea na faaauau ai ona latou tautatala faaSipaniolo. Ae sa ola le gagana Ohlone ma sa tautatala ai nisi o tagata matutua i le 1970s.
I aso nei, ua toe faʻafouina e tagata Ohlone a latou gagana. Ua amata ona toe aʻoaʻoina e suli o failauga Chochenyo, Rumsen, ma Mutsun ia gagana e ala i le suʻesuʻeina o faamaumauga na teuina e tagata suʻesuʻe, misionare Franciscan, ma tagata ethnographers. E ala i le faitau leotele o upu tusitusia, e mafai ai ona tatou aʻoaʻoina le faaleo o la latou gagana. O le tagata su'esu'e ma le gagana muamua o John Harrington na talanoa ma tagata Chochenyo, Mutsun ma Rumsen e uiga i la latou gagana i le amataga o le 20 seneturi. Na ia pueina Chochenyo ma Rumsen o tautala ma usuina pese i la latou gagana. O lo'o fa'aogaina e suli o Ohlone nei punaoa e toe fa'atupu ai upu ma leo o gagana a o latou tuaa. O le upu Peretania mo le abalone e sau mai le upu Rumsen gagana "aulun." O nisi nei o upu e mafai ona e taumafai!
Fa'afeiloa'i Chochenyo mo "Le aso manuia!": horsé tuuxi (hor-shay too-hee)
Gagana Mutsun mo le la ma le vai: hismen ma sii