Lua Tanu Vaa
Pe a faia galuega faufale i San Francisco, e masani ona fa'aalia uiga o le talafaasolopito o le taulaga. I le taimi o se poloketi i le Vanu o Visitacion e faʻaleleia vaega tuai o laina lapisi a le pitonuʻu o Sunnydale, na maua ai e tagata suʻesuʻe suʻesuʻe ni vaʻa se lua—o se siku ma se vaa. O vaa, e silia ma le 100 tausaga le matutua ina ua maua, sa tanumia i le 15 futu i lalo o le eleele!
I le amataga o Fepuari 2011, na mataʻituina ai e le au suʻesuʻe suʻesuʻe mai le Far Western Anthropological Research Group le galuega o le alavai ma mataʻituina faʻailoga o le talaʻaga o San Francisco. Pe a maua e se backhoe ni fasi fafie, ona taofia lea mo se taimi le tumau le galuega o le laina alavai. A o suʻesuʻeina ma le faaeteete e le au suʻesuʻe o tala faasolopito a le au (R. Scott Baxter ma Rebecca Allen mai le Environmental Science Associates [ESA]) se faatulagaga o pou ma laupapa, na faatupulaia le fiafia. O se la'au lagolago, laupapa tetele, ma isi laupapa na fa'aalia - o le a le mea na latou mauaina?

O le aufaigaluega a le National Maritime Museum na taunuu i le vaaiga e matamata i le mea na maua ma faamaonia ai le mea na masalomia e le au suʻesuʻe i le eleele-sa latou eliina se vaega o se siku. O le pito i tua (taumuli) o le va'a sa i totonu o le alavai, ae o le pito i luma (taufana) sa tanumia i fafo atu o le vaega 'au. E leʻi umi ae maua e tagata suʻesuʻe i le eleele se vaa lona lua na lata ane—o se vaa laupapa. O nei vaa e lua sa sapalai atu San Francisco i oloa taua i le faaiuga o le sefuluiva ma le amataga o le luasefulu seneturi. Masalo na ave e le sikola mea e pei o vaomago, laupapa, ma taga masima. Atonu na ave e le vaa karite, saito, po o so o se isi lava mea e manaʻomia e le aai tuputupu aʻe.
"O le mauaina ma le suʻeina o se vaʻa tanumia o se mea manaia ma taua i le taimi e tasi i le olaga mo se tagata suʻesuʻe."
Dr. Brian Byrd
Ta'ita'i o 'Au fa'asolopito
Far Western Anthropological Research Group, Davis, Kalefonia
"O loli mafolafola ia o le San Francisco Bay mai le faaiuga o le 19th ma le amataga o le 20th seneturi. Ua tele lava ina galo i latou i le taimi nei, ae o nei sikola sikola na siitia oloa na fausia ai le taulaga ma le tamaoaiga o le Bay Area."
Jim Delgado
Tusitala, Gold Rush Port: O le Suʻesuʻega o Archeology o le Vaitafe o San Francisco
Na mafai e le au suʻesuʻe i le eleele mai Sisifo Mamao ma ESA ona faʻaalia le ogatotonu ma le pito i tua o vaʻa, ae o laupapa na tafe ma leaga. Na vave ona paʻu le fafie pe a faʻaalia i le ea, o lea nai lo le taumafai e aveese vaega o vaʻa, na faʻamauina e le au suʻesuʻe mea na maua uma. Talu ai e seasea maua ia vaʻa, na taulaʻi le 'au i le faamaumauina o faʻamatalaga fau o vaʻa ma maua ai faʻamatalaga taua i metotia faufale. Matamata i gaoioiga a le au suʻesuʻe o mea anamua!

Sa latou suʻesuʻeina foʻi le laueleele ina ia malamalama ai pe faapefea ma pe aiseā na tanu ai vaa. Mo le faitau afe o tausaga, o lenei eria i le pito i sisifo o San Francisco Bay sa i lalo o le vai. O le fola o se tamai ana. Masalo na fa'aaoga e tagata Amerika moni le cove ma le alititai lata ane mo augatupulaga e aoina ai faisua ma isi mea'ai.

I le taimi o le Gold Rush, sa i ai pea le eleele i lalo o le vai, ae a o tuputupu ae San Francisco, sa faapena foi ona tuputupu ae lona matafaga. Na “tupu aʻe” le matafaga ona o lo o lafoaʻi i totonu o le fagaloa. A o suia e nofoaafi ma taavale ia vaa e momoli atu ai uta, sa amata ona faaputuputu vaa lafoai i le matafaga o San Francisco.
O se ata i luga o le ea i le 1938 ua faaalia ai o le tamai ana i saute o le Candlestick Point ua faatumulia i totonu. E tele vaa tuufua e mafai ona vaaia i le ata, o loo taula i sasae. E lata ane i le ana, o loo vaaia ai le tele o fale ma se vaa i le matafaga. O lenei va'a e tusa ma le lapo'a tutusa ma le sikola na maua i le 2011—atonu e tutusa lava!
I le vaitau o le 1930, na faʻaaogaina ai le Candlestick Cove e fai ma nofoaga e talepe ai vaa. Sa toso vaa i le matafaga ma aveese mai ai laau, uamea, ma isi mea. O nei vaega aoga sa toe fa'aaogaina mo isi fa'aoga. E masani ona susunu ia mea malepelepe ona lafoai lea e avea ma vaega o lapisi na faʻaaogaina e fausia ai se fanua fou. O vaa uma e lua na maua i le taimi o le lipeaina o le alavai o mea ia na totoe o vaa malepelepe ma laveai. Sa "toe faʻaaogaina" i se faʻaoga fou e faʻatumu.

O su'esu'ega fa'asolopito o va'a e lua na mafai ai ona matou a'oa'oina atili e uiga i le fauina o va'a ma le va'a o San Francisco ua malepelepe ma toe fa'aaogaina i le amataga o le seneturi lona luasefulu. O le mauaina na faʻaalia ai foi se taimi i le taimi o San Francisco ua tuanaʻi-o se vaitau o suiga aʻo faʻatupulaia le aai ma faʻaogaina tekinolosi fou i le taimi ua tuanaʻi. O taavale afi, loli, ma taavale na suitulaga i sikola ma vaa mo le tilivaina o oloa i Kalefonia atoa.